KATEGORIE WYNIKÓW

Inne są natomiast kategorie wyników w koncepcjach wychowania przeciwstawiających się nadmiernej adaptacji. Tak np. w koncepcjach naturalistyczno-liberalnych i personalistycznych wynikiem wychowania Jest poziom indywidualnego rozwoju człowieka*ale np. w egzystencjalir- mie lub mistycyzmie poziom indywidualnego rozwoju jest mierzony stop­niem skupienia się Jednostki na swojej egzystencji i wycofaniem się z aktywnego życia społecznego. 2 kolei w koncepcjach wychowania nasta­wionych na uczestnictwo jednostki w życiu społecznym (np. w pedagogi­ce społecznej,w pedagogice narodowej, w pedagogice socjalistycznej, ale także w personalizmie chrześcijańskim) wynikiem wychowania jest charakter uczestnictwa Jednostki w życiu społecznym, poziom społecz­nego zaangażowania .

ROLA PRZEDMIOTOWA

W konsekwencji- uczestnictwo wychowanków w życiu społecznym tych instytucji Jest spro­wadzone do roli przedmiotowej. W tym tkwi Jedna z przyczyn narastają­cej obecnie krytyki społecznej skierowanej pod adresem tych wielkich systemów oświatowo-wychowawczych.W procesach wychowawczych przebiegających w instytucjach zachodzi zatem konieczność dokonywania Jakościowych zmian idących w kierunku rozwinięcia w nich podmiotowego uczestnictwa wychowanków. Postulat ta­ki wysuwają co wybitniejsi teoretycy wychowania. B. Suchodolski zawarł taką myśl w tezie, że „wychowanie Jest rozwijaniem podmiotu za sprawą Jego uczestnictwa w świecie, za sprawą Jego zaangażowania po stronie sił postępu”. R. Miller postuluje wprost modernizację pojęcia wychowania toteż zauważa, iż obecnie „wychowawcy i wychowankowie muszą wspólnie uczyć się trudnej sztuki życia i poszukiwać Jego sensu”.

PODSTAWOWE RELACJE

Relacje podstawowe, czyli systerootwórcze, zapewniają trwanie i rozwój danego systemu.Zastosowanie kategorii „system społeczny” do opisu i analizy rodzi­ny nie eliminuje poprzednio omawianych kategorii, tj. środowiska, in­stytucji i grupy społecznej – przeciwnie, pozwala na integralne uję­cie wszystkich cech i relacji występujących w tej złożonej całości społecznej, a więc wszystkich zależności, stosunków społecznych, sprzę­żeń i wię2i społecznych wewnątrz rodziny oraz pomiędzy rodziną a wię­kszymi całościami społecznymi. Ponadto pojęcie to może być przydatne do wyjaśniania mechanizmu osiągania równowagi wewnątrz systemu oraz w relacji: rodzina – społeczeństwo.W naszych rozważaniach nie chodzi o formalno-logiczną analizę wszy­stkich wymienionych pojęć, lecz o włączenie ich do opisu i wyjaśniani procesów wychowawczych w rodzlniej?

RODZINA JAKO SYSTEM SPOŁECZNY

Określenie „system” Jest konstruktem teoretycznym i choć bywa nad­używane zarówno w języku potocznym, Jak również w języku różnych dys cyplin naukowych, to Jednak w ścisłym znaczeniu wiąże się z metodolo­gią systemową. ZasadnicŁym postulatem tej metodologii jest całościowe ujmowanie badanych zjawisk.(Teoria systemów opiera się bowiem na zało­żeniu, iż w całym otaczającym nas świecie występują nie izolowane obiek­ty, lecz różnorodne układy elementów powiązanych wzajemnie i oddziału­jących na siebie, stanowiących całość pod pewnym względem (A. Ujemow, 1973). To, co znajduje się poza ową wyodrębnioną całością, czyli syste­mem, jest jego otoczeniem. Każdy system jest wielorako powiązany ze swoim otoczeniem, gdyż z reguły wchodzi z nim w różnorodne relacje i bardzo często stanowi podsystem jakiejś większej całości, większego systemu.jprzy rozpatrywaniu poszczególnych systemów najważniejsze ‚jest ustalenie podstawowych relacji pomiędzy jego elementami oraz pomiędzy systemem a otoczeniem.

ROZLUŹNIANIE WIĘZI

W miarą rozluźniania się więzi międzyludzkich w dużych zbiorowościach sukcesywnie wzrasta stopień prawnych regulacji dotyczących stosunków wewnątrzrodzinnych, a także relacji pomiędzy rodziną a innymi instytucjami społecznymi.Przyjmuje się, iż zakres formalnych regulacji odnoszących się do •sposobu funkcjonowania rodziny może być wskaźnikiem procesu instytucjo­nalizacji rodziny oraz życia społecznego w ogóle (Stasiak, 1975).Należy jednak zauważyć, iż to nie przepisy prawne wymuszają okreś- ‚ lone zachowania rodziców i rodziny jako całości; są one jedynie narzę­dziem umożliwiającym ujednolicone, stosownie do celów i możliwości da­nego społeczeństwa, regulowanie i egzekwowanie praw i powinności człon­ków rodziny.

KWESTIA POMIARU

Z zagadnieniem oceny środowiska wychowawczego wiąże się kwestia je­go pomiaru. V naukach społecznych, głównie w socjologii i pedagogice, można spotkać dwa sposoby podejścia do tego zagadnienia: pierwszy po­lega na dokonywaniu pomiaru ilościowego, drugi – na pomiarze jakościo­wym. Przy pomiarze ilościowym stosowane są dwie strategie badawcze: jedna polega na wyodrębnianiu pewnych tylko bodźców występujących na danym obszarze, druga natomiast podkreśla ścisłą zależność pomiędzy bodźcami występującymi na danym obszarze, toteż ujmuje środowisko Jako całość.W badaniach pedagogicznych częściej stosowany jest ilościowy pomiar środowiska wychowawczego, z preferencją dla pierwszej z wymienionych wyżej strategii badawczych, a więc jest to „rozkładanie środowiska na szereg elementów i ustalanie wskaźników dla każdego z nich.

WYODRĘBNIONE PRZEZ TEORETYKÓW

Zostało ono wyodrębnione przez teore­tyków ze względu na dostrzeżoną prawidłowość stwierdzającą, Iż środowi­sko Jest jednym z czynników rozwoju osobowości Jednostki* \i istocie rzeczy jest to prawidłowość psychologiczna, przyjmowana na gruncie ok­reślonych psychologicznych teorii rozwoju jednostki; w zależności od tego, jakie przesłanki filozoficzne stanowiły ich podstawę, tak inter­pretowano rangę tego czynnika . Określenie „środowisko wychowawcze” najczęściej było analizowane na gruncie socjologii, wszak Jego istotę stanowią stosunki społeczne, a ponieważ po raz pierwszy zostało zdefiniowane przez F. Znanieckiego, nie ulega wątpliwości, że chodzi w nim głównie o bodźce dobierane ce­lowo pod kątem zamierzeń wychowawczych* Efrzekonuje nas o tym poniższa interpretacja: „To odrębne środowisko społeczne, które grupa wytwarza dla osobnika, mającego zostać jej członkiem po odpowiednim przygotowa­niu, nazywamy środowiskiem wychowawczym..

WYKAZANIE SPECYFIKI

Wykazanie specyfiki socja­lizacji w rodzinie polskiej jest również zadaniem niniejszej rozprawy. Uwaga, jaką poświęcono tu rodzinie okresu pierwotnego, wieków śred­nich oraz czasów intensywnej industrializacji, może wydawać się nad­mierna Jak na potrzeby i rozmiary niniejszej pracy, jednakże poznanie pewnych faktów i procesów społecznych tych odległych okresów historycz­nych jefct konieczne i uzasadnione ze względu na nakreślony problem ba­dawczy i zamierzony kierunek poszukiwań. V tym okresie bowiem biorą początek interesujące nas procesy socjalizacji i wychowania, które cią­gle ewoluują i dochodzą do naszych czasów w tej postaci, jaka była przedmiotem badań.

PRZEŁOMOWY MOMENT

Przełomowym momentem w ewolucji rodziny było przejście z epoki fe- udalizmu do kapitalizmu. Czynnikiem zasadniczych przemian społecznych był dokonujący się wówczas na szeroką skalę rozwój przemysłu w licz­nych krajach Europy i Ameryki. Z rozwojem przemysłu było związane zja­wisko masowej migracji ludności. Spowodowało ono rozwój miast do roz­miarów przekraczających możliwości sterowania zachodzącymi w ich obrę­bie procesami społecznymi, takimi jak: pogorszenie się warunków egzys­tencji dla milionowych rzesz ludzi poszukujących pracy w przemyśle i wynikające stąd narastanie rozmaitych symptomów patologii społecznej. Wszystkie te przemiany społeczne w pierwszym rzędzie odbijały się na sposobie funkcjonowania rodziny.

WSZELKIE ZMIANY SPOŁECZNE

Natomiast funkcja socjalizacyjna rodzi­ny wrażliwa jest na wszęlkie zmiany społeczne, czy to w stosunkach pro­dukcji, czy też w formach świadomości społecznej. Poszczególne rodzaje zmian nakładają się na siebie tworząc kompleks przyczynowo-skutkowy, który trudno Jest uporządkować, gdyż jedne zmiany zawierają się w dru- giph. Z. Tyszka (1974, s. 95) rozpatruje je w układzie następującym:Istnieje odmienne usytuowanie rodziny w szerszych struktural­nych związkach społecznych i społeczeństwie globalnym.Dostrzegamy różne usytuowanie rodziny w skali mikro- i makro- społecznej.Zachodzą istotne zmiany wewnętrznej struktury (w tym struktury władzy) rodziny.Zachodzą istotne zmiany w funkcjach rodziny.  Zmienia się ideologia rodziny”.